تازه‌ترین آمارهای پرداخت یارانه نقدی نشان می‌دهد دولت در کنار تداوم واریز یارانه دهک‌های چهارم تا نهم، بازبینی دهک‌بندی خانوارها و شناسایی دقیق‌تر مشمولان را با جدیت بیشتری دنبال می‌کند.

همین مسئله باعث شده آگاهی از عوامل مؤثر بر تغییر دهک، راهکارهای جلوگیری از قطع یارانه و نحوه اعتراض به حذف یارانه برای خانوارها اهمیت بیشتری پیدا کند.

یارانه نقدی همچنان یکی از اصلی‌ترین ابزارهای حمایتی دولت برای جبران بخشی از هزینه‌های معیشتی خانوارهاست و هر ماه به مشمولان پرداخت می‌شود. با این حال، رشد تورم و افزایش پی‌درپی هزینه‌های زندگی باعث شده مبلغ یارانه نقدی و اعتبار کالابرگ الکترونیکی دیگر پاسخگوی کامل نیازهای خانوارها نباشد. در چنین شرایطی، دولت همزمان با ادامه پرداخت یارانه، شناسایی دقیق‌تر وضعیت اقتصادی خانوارها را نیز در دستور کار قرار داده است.

بررسی جزئیات واریز یارانه تیر ۱۴۰۵ نشان می‌دهد بار مالی دولت برای پرداخت یارانه دهک‌های چهارم تا نهم به ۱۳۵ هزار و ۴۹۴ میلیارد ریال رسیده است. این عدد در مقایسه با خردادماه که ۱۳۵ هزار و ۴۹۰ میلیارد ریال بود، تنها حدود ۴ میلیارد ریال افزایش داشته و بیانگر ثبات نسبی منابع اختصاص‌یافته به این بخش است.

آمارها همچنین نشان می‌دهد پرداخت یارانه همچنان از طریق ۲۸ بانک عامل کشور انجام می‌شود و وضعیت استحقاق خانوارها برای دریافت یارانه، به صورت ماهانه و بر اساس اطلاعات اقتصادی به‌روز می‌شود. به همین دلیل ممکن است در هر دوره پرداخت، برخی خانوارها به علت تغییر اطلاعات اقتصادی، تغییر دهک یا تغییر ترکیب خانوار با افزایش یا کاهش مبلغ دریافتی یا حتی قطع یارانه مواجه شوند.

یکی از نکات مهم گزارش تیرماه، تغییر در ترکیب خانوارهای مشمول دریافت یارانه است. تعداد سرپرستان خانوارهای دهک‌های چهارم تا نهم از ۱۵ میلیون و ۶۳۹ هزار و ۱۳۲ نفر در خردادماه به ۱۵ میلیون و ۶۵۵ هزار و ۸۵۹ نفر در تیرماه رسیده که رشد ۱۶ هزار و ۷۲۷ نفری را نشان می‌دهد.

در مقابل، تعداد کل افراد تحت پوشش فقط ۳۸۳ نفر افزایش یافته و از ۴۵ میلیون و ۱۷۵ هزار و ۶۱ نفر به ۴۵ میلیون و ۱۷۵ هزار و ۴۴۴ نفر رسیده است. این اختلاف معنادار نشان می‌دهد بخش زیادی از تغییرات به دلیل تفکیک خانوارها، تشکیل خانوارهای جدید، ازدواج، استقلال فرزندان و ثبت اطلاعات جدید در پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان رخ داده است.

اما چه کسانی بیشتر در معرض حذف یارانه قرار دارند. دهک‌بندی خانوارها به صورت مستمر و بر اساس آزمون وسع به‌روزرسانی می‌شود. بنابراین هر تغییری که نشان‌دهنده افزایش توان اقتصادی خانوار باشد، می‌تواند جایگاه آن را در دهک‌های درآمدی تغییر دهد و در برخی موارد باعث حذف یارانه شود.

یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در تغییر دهک، افزایش درآمد اعضای خانوار است. استخدام، افزایش حقوق، راه‌اندازی کسب‌وکار جدید یا دریافت درآمدهای مستمر می‌تواند امتیاز اقتصادی خانوار را افزایش دهد.

دارایی‌های ثبت‌شده نیز نقش مهمی در این ارزیابی دارند. خرید خودرو یا ملک، افزایش دارایی‌های سرمایه‌ای و حتی ثبت نشدن انتقال مالکیت خودرویی که قبلاً فروخته شده، ممکن است موجب شود وضعیت اقتصادی خانوار بیش از میزان واقعی برآورد شود.

گردش حساب و تراکنش‌های بانکی هم از شاخص‌های اثرگذار آزمون وسع است. در بعضی موارد، انجام تراکنش‌های مالی دیگران از حساب سرپرست خانوار یا گردش مالی غیرمتعارف می‌تواند در ارزیابی اقتصادی خانوار اثر منفی بگذارد.

همچنین تغییر ترکیب خانوار مانند ازدواج، طلاق، تولد فرزند، فوت یکی از اعضا یا جدا شدن فرزندان از خانوار والدین نیز ممکن است موجب تغییر دهک شود. در کنار این موارد، اصلاح اطلاعات اشتباه مربوط به درآمد، خودرو یا سایر دارایی‌ها هم می‌تواند پس از بررسی، باعث افزایش یا کاهش دهک خانوار شود.

در حال حاضر دهک دهم همچنان از فهرست دریافت‌کنندگان یارانه نقدی خارج است و خانوارهای قرار گرفته در دهک‌های هشتم و نهم بیش از سایر دهک‌ها در معرض بازبینی قرار دارند. با این حال، قرار گرفتن در این دهک‌ها به معنای حذف قطعی یارانه نیست و تصمیم نهایی بر اساس نتیجه آزمون وسع گرفته می‌شود.

برای جلوگیری از قطع یارانه چه باید کرد. یکی از مهم‌ترین راهکارها، تفکیک یارانه افراد مجرد بالای ۱۸ سال و فرزندان متأهل از خانوار اصلی است. این اقدام می‌تواند از تجمیع درآمدها و دارایی‌ها جلوگیری کند و موجب شود وضعیت اقتصادی هر خانوار به صورت مستقل ارزیابی شود.

به‌روزرسانی اطلاعات دارایی‌ها نیز اهمیت زیادی دارد. اگر خودرو یا ملکی فروخته شده اما همچنان به نام سرپرست خانوار ثبت باشد، ممکن است ارزش دارایی خانوار بیش از میزان واقعی محاسبه شود و دهک آن افزایش یابد. بنابراین اصلاح اطلاعات مالکیت در سامانه‌های مربوط ضروری است.

سرپرستان خانواری که یارانه آن‌ها قطع شده یا نسبت به دهک‌بندی خود اعتراض دارند، می‌توانند با مراجعه به سامانه حمایت وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، وضعیت دهک اقتصادی خود را مشاهده و درخواست بازبینی ثبت کنند. پس از ثبت اعتراض، اطلاعات خانوار دوباره بررسی می‌شود و در صورت احراز خطا، دهک جدید اعلام خواهد شد.