به نقل از خبرگزاری تسنیم از شیراز، تشدید تنش‌های آبی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، تغییرات اقلیمی، شوری خاک و افزایش هزینه‌های تولید، کشاورزی استان فارس را با چالش‌های متعددی روبه‌رو کرده است؛ چالش‌هایی که عبور از آنها به بازنگری در الگوی کشت، توسعه فناوری‌های نوین، اصلاح روش‌های مدیریت منابع و پیوند مؤثرتر پژوهش با عرصه تولید نیاز دارد.
در این میان، نقش مراکز تحقیقاتی در ارائه راهکار‌های علمی، معرفی ارقام سازگار با شرایط اقلیمی، ارتقای بهره‌وری آب و نهاده‌ها و انتقال دانش به بهره‌برداران بیش از گذشته اهمیت یافته است. حرکت به سمت کشاورزی هوشمند، توسعه محصولات کم‌آب‌بر، کاهش مصرف سموم شیمیایی، جلوگیری از ضایعات محصولات و افزایش ارزش افزوده نیز از جمله محور‌هایی است که می‌تواند آینده این بخش را متحول کند.
ابوالفتح مرادی، رئیس مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی استان فارس در گفت‌وگوی تفصیلی با خبرگزاری تسنیم در شیراز، ضمن تشریح برنامه‌ها و اولویت‌های پژوهشی این مرکز، از راهبرد‌های مدیریت آب، مقابله با شوری و تنش‌های اقلیمی، توسعه کشاورزی دقیق، تجاری‌سازی دستاورد‌های تحقیقاتی و فرصت‌های پیش‌روی نسل جوان در بخش کشاورزی سخن گفت.
تسنیم: با توجه به افت تراز آب‌های زیرزمینی در فارس، راهبرد مرکز برای اصلاح الگوی کشت و کاهش فشار بر منابع آب چیست؟
با توجه به وضعیت منابع آب استان و چالش‌های ناشی از برداشت بی‌رویه از آب‌های زیرزمینی، یکی از جهت‌گیری‌های اصلی مرکز، حرکت از مدیریت عرضه‌محور به سمت مدیریت تقاضای آب است. در این رویکرد، الگوی کشت صرفاً به معنای جایگزینی یک محصول با محصول دیگر نیست، بلکه باید بر مبنای مجموعه‌ای از شاخص‌های اقلیمی، هیدرولوژیک و اقتصادی بازطراحی شود.
در همین راستا، پروژه‌هایی در زمینه پایش و ارزیابی برنامه ملی الگوی کشت، سنجش تناسب سامانه‌های آبیاری با نوع محصولات و توسعه تولید در محیط‌های کنترل‌شده، از جمله گلخانه‌ها، در دستور کار قرار دارد. هدف این پژوهش‌ها، دستیابی به ترکیب کشت بهینه با در نظر گرفتن بهره‌وری فیزیکی و اقتصادی آب، سازگاری اقلیمی و پایداری درآمد کشاورزان است.
یکی از محور‌های مورد توجه ما، معرفی و توسعه محصولات جایگزین کم‌آب‌بر و کم‌ریسک، از جمله تریتیکاله است. در این زمینه، علاوه بر بررسی قابلیت کشت و پذیرش فناوری از سوی کشاورزان، مزیت اقتصادی تولید دانه و علوفه، تناسب محصول با نیاز بازار و امکان ایجاد زنجیره ارزش و بازاریابی نیز بررسی می‌شود. اعتقاد داریم جایگزینی محصولات پرمصرف آب باید تدریجی، اقتصادی و مبتنی بر شواهد علمی باشد تا کشاورز در جریان این تغییر با زیان درآمدی مواجه نشود.
از سوی دیگر، به‌روزرسانی نیاز آبی محصولات زراعی و باغی بر اساس روش ضریب گیاهی تک‌جزئی، امکان برآورد دقیق‌تر نیاز واقعی گیاه به آب را فراهم کرده است. پژوهش‌های مربوط به کشت نشایی چغندرقند نیز نشان می‌دهد که کاهش طول دوره رشد می‌تواند به بهبود کارایی مصرف آب کمک کند. همچنین ارزیابی ژنوتیپ‌های امیدبخش گندم در شرایط آبیاری معمول و تنش رطوبتی، زمینه شناسایی ارقامی با عملکرد پایدار و بهره‌وری بالاتر آب را فراهم می‌سازد.
تسنیم: درباره آبیاری هوشمند و مدیریت نوین آب نیز برنامه‌های پژوهشی مشخصی دارید؟
بله، مدیریت هوشمند آب و توسعه فناوری‌های نوین آبیاری از اولویت‌های راهبردی مرکز است. هدف ما حرکت از روش‌های سنتی و عمدتاً تجربه‌محور به سمت مدیریت داده‌محور، استفاده از سنجش از دور و تصمیم‌گیری علمی درباره زمان و میزان آبیاری است.
در این حوزه، چند محور مکمل را دنبال می‌کنیم. نخست، ارزیابی عملکرد سامانه‌های آبیاری هوشمند در مزارع و باغات الگویی است تا قابلیت‌های این فناوری‌ها در شرایط واقعی تولید سنجیده شود. محور دوم، تعیین الگوی بهینه مصرف آب برای محصولات راهبردی، از جمله غلات، مرکبات و ذرت علوفه‌ای، با توجه به سناریو‌های تغییر اقلیم است. محور سوم نیز به مدل‌سازی و پایش مصرف آب با استفاده از داده‌های سنجش از دور و برآورد بهره‌وری آب کشاورزی در مقیاس حوضه‌ای، از جمله حوضه طشک ـ بختگان فارس، اختصاص دارد.
البته آبیاری هوشمند صرفاً به تجهیزات و سخت‌افزار محدود نمی‌شود. یک سامانه کارآمد باید اطلاعات قابل اعتماد درباره نیاز آبی گیاه، وضعیت خاک، شرایط آب‌وهوایی و مرحله رشد محصول در اختیار داشته باشد. از همین رو، یافته‌های پژوهشی ما در زمینه به‌روزرسانی نیاز آبی گیاهان، کشت نشایی و شناسایی ژنوتیپ‌های مقاوم به تنش نیز مکمل فناوری‌های هوشمند مدیریت آب هستند.
در واقع، رویکرد ما این است که فناوری، دانش گیاه‌شناسی و مدیریت مزرعه در کنار یکدیگر قرار گیرند تا امکان تخصیص بهینه آب در سطح مزرعه و حوضه آبریز فراهم شود.
تسنیم: شوری خاک در بخش‌هایی از استان به یکی از موانع تولید تبدیل شده است. برای مقابله با این پدیده چه برنامه‌هایی دارید؟
شوری خاک، یکی از چالش‌های مهم کشاورزی فارس است و مقابله با آن به راهکاری چندجانبه نیاز دارد. در مرکز، این موضوع را از دو مسیر اصلی دنبال می‌کنیم: مدیریت بهینه تغذیه گیاه و شناسایی ارقام متحمل به شوری.
در محور نخست، پژوهش‌هایی برای تعیین الگوی مناسب تغذیه محصولات زراعی در شرایط تنش شوری در حال اجراست. شوری می‌تواند جذب عناصر غذایی را مختل کند و در نهایت موجب کاهش رشد و عملکرد محصول شود. بنابراین، تدوین توصیه‌های تخصصی مصرف کود و تنظیم برنامه تغذیه‌ای متناسب با شرایط مزرعه می‌تواند در کاهش آثار منفی این تنش مؤثر باشد.
در محور دوم، آزمایش‌های مقایسه عملکرد و ارزیابی سازگاری لاین‌های امیدبخش جو و گندم نان متحمل به شوری در مناطق شور استان انجام می‌شود. هدف، شناسایی ژنوتیپ‌هایی است که بتوانند در شرایط افت کیفیت آب و شورشدگی اراضی، عملکرد پایدارتر و قابل‌قبولی داشته باشند.
تجربه پژوهشی ما نشان می‌دهد که نمی‌توان مقابله با شوری را تنها به انتخاب رقم یا اصلاح تغذیه محدود کرد. ترکیب رقم متحمل با مدیریت صحیح آبیاری، تغذیه متعادل و شناخت شرایط خاک، رویکرد مؤثرتری برای کاهش افت عملکرد است.
پژوهش‌های انجام‌شده در زمینه مدیریت تلفیقی تغذیه کلزا و بررسی مقاومت ژنوتیپ‌های گندم به بیماری‌های مهم نیز به تقویت این رویکرد کمک کرده‌اند. هدف نهایی، شناسایی و معرفی ارقام و روش‌های مدیریتی متناسب با شرایط واقعی تولید در استان است.
تسنیم: تغییرات دمایی سال‌های اخیر چه تأثیری بر کشاورزی فارس داشته و مرکز برای معرفی ارقام مقاوم چه اقداماتی انجام می‌دهد؟
افزایش میانگین دما، تشدید امواج گرما و بروز تنش‌های حرارتی در مراحل پایانی فصل رشد، از پیامد‌های مهم تغییر اقلیم برای کشاورزی استان است. این شرایط می‌تواند مراحل رشد گیاه را تغییر دهد، دوره پرشدن دانه را کوتاه کند و با افزایش تبخیر و تعرق، نیاز آبی محصولات را تحت تأثیر قرار دهد. در نتیجه، هم عملکرد و هم پایداری تولید در معرض خطر قرار می‌گیرد.
راهبرد مرکز در این زمینه بر دو محور استوار است: اصلاح مدیریت تغذیه در شرایط تنش و شناسایی ارقام سازگار با خشکی و گرما. در محور نخست، پژوهش‌هایی درباره تأثیر مدیریت تغذیه گندم در شرایط تنش دمایی و آبی و همچنین تعدیل آثار خشکی در گندم دیم در حال اجراست. تغذیه متعادل می‌تواند به تقویت سازوکار‌های فیزیولوژیک گیاه کمک کند و بخشی از خسارت ناشی از تنش را کاهش دهد.
در محور دوم، لاین‌های امیدبخش محصولات زراعی از نظر عملکرد و سازگاری در شرایط خشکی انتهای فصل ارزیابی می‌شوند. این آزمایش‌ها در مناطق مهمی مانند زرقان، مرودشت و پاسارگاد انجام می‌گیرد تا ژنوتیپ‌هایی شناسایی شوند که علاوه بر عملکرد مناسب، از پایداری و سازگاری اقتصادی نیز برخوردار باشند.
نتایج پژوهش‌های پیشین درباره سازگاری و پایداری عملکرد گندم و جو در شرایط آبیاری معمول و تنش‌های رطوبتی و حرارتی انتهای فصل، پشتوانه این برنامه‌هاست. البته معرفی رقم مناسب نیازمند ارزیابی چندمحیطی و بررسی عملکرد آن در شرایط واقعی تولید است؛ به همین دلیل، تأکید ما بر انتخاب ارقام متناسب با اقلیم و شرایط هر منطقه است.
این رویکرد تنها به محصولات زراعی محدود نیست. پژوهش‌هایی درباره تأثیر هرس و تنش خشکی بر ویژگی‌های انجیر رقم سبز و نیز افزایش سازگاری نهال‌های بلوط ایرانی با استفاده از مایکوریزا و سیلیکا انجام شده است. این مطالعات نشان می‌دهد که مدیریت تنش‌های محیطی در برنامه‌های مرکز، هم عرصه کشاورزی و هم منابع طبیعی را دربرمی‌گیرد.
تسنیم: آیا روی ارقام و گیاهانی کار می‌کنید که بتوانند در شرایط هم‌زمان کم‌آبی و دمای بالا، عملکرد خود را حفظ کنند؟
بله، شناسایی و توسعه ژنوتیپ‌هایی که در شرایط تنش‌های آبی و حرارتی عملکرد پایدارتری دارند، یکی از محور‌های مهم پژوهشی مرکز است. با تشدید نوسانات اقلیمی، افزایش نهاده‌های مصرفی به‌تنهایی نمی‌تواند تضمین‌کننده امنیت تولید باشد؛ بلکه باید ظرفیت ژنتیکی گیاهان برای تحمل تنش نیز تقویت شود.
در این راستا، پروژه‌هایی برای ارزیابی ژنوتیپ‌های امیدبخش گندم نان در شرایط آبیاری معمول و تنش رطوبتی انتهای فصل، بررسی واکنش‌های فیزیولوژیک و زراعی این ژنوتیپ‌ها به کم‌آبی و سنجش سازگاری لاین‌های امیدبخش جو در شرایط خشکی در حال اجراست. همچنین سازگاری لاین‌های پیشرفته تریتیکاله در اقلیم معتدل کشور بررسی می‌شود.
در این پژوهش‌ها، صرفاً متوسط عملکرد ملاک انتخاب نیست؛ بلکه پایداری عملکرد در محیط‌های مختلف و واکنش ژنوتیپ‌ها به تنش نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. آزمایش‌های چندمحیطی کمک می‌کنند مشخص شود کدام ژنوتیپ‌ها در شرایط متفاوت اقلیمی و مدیریتی عملکرد قابل‌اعتمادتری دارند و برای کدام مناطق مناسب‌ترند.
در کنار این برنامه‌ها، مطالعات پیشین درباره گندم زمستانه و بینابین در مناطق سردتر، بررسی تنش خشکی پس از گلدهی و ارزیابی روش‌های مدیریت خشکی در باغ‌های انجیر نیز به توسعه دانش سازگاری با تنش کمک کرده‌اند. پژوهش درباره افزایش مقاومت نهال‌های بلوط ایرانی به تنش‌های محیطی نیز نشان‌دهنده توجه مرکز به پایداری سامانه‌های طبیعی و جنگلی است.
البته معرفی نهایی هر رقم باید پس از تکمیل ارزیابی‌های علمی و بررسی سازگاری آن با شرایط منطقه صورت گیرد. هدف ما این است که توصیه‌های فنی به کشاورزان، بر پایه نتایج معتبر و متناسب با شرایط واقعی تولید باشد.
تسنیم: کشاورزی دقیق چه جایگاهی در برنامه‌های مرکز و آینده کشاورزی فارس دارد؟
کشاورزی دقیق یکی از مسیر‌های اصلی ارتقای بهره‌وری در شرایط محدودیت منابع است. در این رویکرد، عملیات زراعی و مصرف نهاده‌ها بر اساس اطلاعات مکانی و زمانی و با استفاده از فناوری‌های نوین مدیریت می‌شود. چنین رویکردی می‌تواند به افزایش بهره‌وری آب و نهاده‌ها و کاهش آثار زیست‌محیطی تولید کمک کند.
نقش مرکز در این حوزه را می‌توان در سه بخش خلاصه کرد: ارزیابی و اعتبارسنجی علمی فناوری‌ها، بومی‌سازی آنها متناسب با شرایط اقلیمی و زراعی استان و انتقال فناوری به مزارع الگویی و شبکه بهره‌برداران.
در سطح کلان، استفاده از سنجش از دور برای برآورد مصرف آب و بهره‌وری آب کشاورزی در حوضه‌هایی مانند طشک ـ بختگان، اطلاعات مکانی ارزشمندی برای پایش منابع و ارزیابی سامانه‌های تولید فراهم می‌کند. در سطح مزرعه نیز، ارزیابی سامانه‌های آبیاری هوشمند به بررسی امکان بهینه‌سازی زمان و میزان آبیاری کمک می‌کند.
از دیگر زمینه‌های مورد بررسی، کاربرد فناوری‌های هوایی در عملیات کشاورزی است. برای نمونه، کارایی پهپادسمپاش در مبارزه با کنه تارتن دولکه‌ای در مزارع لوبیا بررسی شده است. همچنین پژوهش‌هایی درباره ارزیابی فنی و اقتصادی کاربرد پهپاد در سمپاشی مزارع پنبه و مقایسه این فناوری با روش‌های متداول در مدیریت برخی آفات و بیماری‌های گندم انجام شده است.
دامنه این فعالیت‌ها به منابع طبیعی نیز گسترش یافته است؛ از جمله استفاده از سنجش از دور سه‌بعدی برای پایش ساختار توده‌های جنگلی زاگرس و بهره‌گیری از داده‌های ماهواره‌ای برای برآورد تبخیر و تعرق و بررسی اثربخشی روش‌های کاهنده مصرف آب.
در مجموع، هدف کشاورزی دقیق، جایگزینی تصمیم‌گیری صرفاً تجربه‌محور با تصمیم‌گیری مبتنی بر داده است؛ به‌گونه‌ای که آب، کود، سم و سایر نهاده‌ها متناسب با نیاز واقعی محصول و شرایط هر مزرعه مصرف شوند.
تسنیم: یکی از چالش‌های مهم بخش کشاورزی، فاصله میان دستاورد‌های تحقیقاتی و استفاده عملی از آنهاست. مرکز برای تبدیل پژوهش به تولید و بهره‌برداری اقتصادی چه اقداماتی انجام داده است؟
ما معتقدیم یک فناوری زمانی ارزش واقعی پیدا می‌کند که در شرایط عملی تولید قابل استفاده باشد و کشاورز بتواند مزیت آن را از نظر عملکرد، هزینه و ریسک ارزیابی کند. به همین دلیل، راهبرد مرکز بر انتقال فناوری در بستر مزرعه و با مشارکت مستقیم بهره‌برداران استوار است.
در این الگو، مزارع کشاورزان، سایت‌های الگویی و پروژه‌های کشاورزی مشارکتی نقش محوری دارند. برای نمونه، ارزیابی لاین‌های امیدبخش جو متحمل به خشکی و شوری و گندم نان متحمل به شوری در مزارع بهره‌برداران انجام می‌شود. همچنین سامانه‌های نوین آبیاری در مزارع و باغات کشاورزان پیشرو مورد ارزیابی قرار می‌گیرند.
مزیت این روش آن است که فناوری پیش از توسعه گسترده، در شرایط واقعی خاک، اقلیم و مدیریت مزرعه آزمایش می‌شود. در نتیجه، اطلاعات دقیق‌تری درباره عملکرد، سازگاری، هزینه‌ها و امکان پذیرش آن از سوی کشاورزان به دست می‌آید. این اطلاعات برای اصلاح فناوری، تدوین توصیه‌های فنی و برنامه‌ریزی توسعه آن اهمیت دارد.
در پروژه‌های خاتمه‌یافته نیز نمونه‌هایی از این رویکرد وجود دارد؛ از جمله ارزیابی اثر روش‌های به‌زراعی بر مصرف آب، سودآوری تولید و ردپای کربن، اجرای بسته دانشی مدیریت انگور یاقوتی در قالب کشاورزی مشارکتی در منطقه سیستان و بررسی کارایی حشره‌کش‌های مختلف علیه تریپس پنبه در مزارع بهره‌برداران.
ارزیابی عملکرد لاین‌های امیدبخش گندم نان متحمل به شوری در مقایسه با رقم شاهد در مزارع کشاورزان مناطق مرودشت و شیراز نیز نمونه‌ای از انتقال یافته‌های تحقیقاتی به عرصه تولید است. در کنار این موارد، ارزیابی اثربخشی دوره‌های کارورزی دانشجویان کشاورزی را نیز دنبال می‌کنیم؛ زیرا توسعه نیروی انسانی ماهر، حلقه مهمی از زنجیره انتقال فناوری است.
تسنیم: برای افزایش ارزش افزوده محصولات مزیت‌دار فارس و توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی چه برنامه‌ای دارید؟
افزایش تولید به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش درآمد کشاورزان نیست. برای دستیابی به سودآوری پایدار، باید از تولید خام‌محور به سمت تولید متناسب با نیاز بازار، فرآوری و توسعه زنجیره ارزش حرکت کنیم. به همین دلیل، در مرکز دو محور اصلی را دنبال می‌کنیم: بهینه‌سازی ساختار تولید متناسب با نیاز زنجیره ارزش و کاهش تلفات و ضایعات پس از برداشت.
در محور نخست، پژوهش‌هایی درباره مدیریت و فناوری تولید محصولات گلخانه‌ای و محیط‌های کنترل‌شده انجام می‌شود تا امکان تولید محصولات با کیفیت، بازارپسندی و ارزش اقتصادی بیشتر فراهم شود. همچنین اطلاعات واحد‌های فرآوری و فناوری‌های پس از برداشت در سطح کشور بررسی می‌شود تا ظرفیت‌های موجود و شکاف‌های فناورانه صنایع تبدیلی شناسایی شود.
در سطح استان نیز پژوهش‌هایی درباره محصولات مزیت‌دار فارس، از جمله مرکبات، انگور، انار و سایر محصولات باغی، دنبال می‌شود. بهبود کیفیت محصول، افزایش ماندگاری و بازارپسندی و بهینه‌سازی فرآیند‌های پس از برداشت، می‌تواند زمینه توسعه فرآوری و افزایش ارزش اقتصادی این محصولات را فراهم کند.
محور دوم، کاهش ضایعات است. هر میزان کاهش در تلفات محصولات، بدون نیاز به افزایش سطح زیر کشت یا مصرف منابع جدید، به حفظ بخشی از تولید و ارزش اقتصادی آن کمک می‌کند. در همین راستا، مطالعاتی درباره میزان تلفات و دورریز محصولات راهبردی از جمله کاهو، میوه‌های هسته‌دار مانند آلو و زردآلو، گوجه‌فرنگی و همچنین گندم، آرد و نان انجام شده است.
در این مطالعات، مراحل مختلف برداشت، حمل‌ونقل، ذخیره‌سازی، فرآوری و توزیع بررسی می‌شوند تا نقاط بحرانی ایجاد ضایعات مشخص شود. شناسایی این نقاط، زمینه تدوین راهکار‌های مدیریتی و فناورانه برای کاهش دورریز، افزایش سودآوری تولیدکنندگان و بهینه‌سازی مصرف منابع از مزرعه تا سفره را فراهم می‌کند.
تسنیم: کاهش مصرف سموم و توسعه کشاورزی سالم از مطالبات مهم جامعه است. مرکز در این زمینه چه اقداماتی انجام داده است؟
رویکرد ما در این حوزه، توسعه کشاورزی سالم و کاهش وابستگی به نهاده‌های شیمیایی از طریق مدیریت تلفیقی آفات است. در این روش، کنترل عوامل خسارت‌زا صرفاً بر استفاده از سموم متکی نیست، بلکه راهکار‌های زراعی، زیستی، فیزیکی، ژنتیکی و فناوری‌های کاربرد دقیق در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
در پروژه‌های جاری، کارایی نهاده‌های کم‌خطر و سازگارتر با محیط زیست بررسی می‌شود. از جمله این فعالیت‌ها می‌توان به ارزیابی نماتدکش گیاهی در کشت گلخانه‌ای خیار، بررسی کاربرد فرومون‌های میکروکپسول برای کنترل کرم گلوگاه انار، ارزیابی پهپادسمپاش در مبارزه با کنه تارتن دولکه‌ای و بررسی اثر القاکننده‌های مقاومت در مدیریت بیماری زوال مرکبات اشاره کرد.
این پژوهش‌ها دو هدف مکمل دارند؛ کاهش مقدار مصرف سموم از طریق افزایش دقت کاربرد و بررسی جایگزین‌های کم‌خطر برای بخشی از نهاده‌های شیمیایی. البته اثربخشی و صرفه اقتصادی هر روش باید در شرایط واقعی مزرعه ارزیابی شود تا توصیه نهایی بر مبنای شواهد علمی باشد.
در پروژه‌های پیشین نیز مقایسه فنی و اقتصادی سمپاشی با پهپاد و روش‌های متداول برای کنترل برخی آفات و بیماری‌های گندم انجام شده است. از سوی دیگر، بررسی ارقام چغندرقند مقاوم به بیماری ریزومانیا و نماتد مولد سیست، نمونه‌ای از مدیریت آفات و بیماری‌ها از طریق مقاومت ژنتیکی است؛ روشی که در صورت انتخاب رقم مناسب و رعایت اصول مدیریتی می‌تواند نیاز به برخی مداخلات شیمیایی را کاهش دهد.
همچنین بررسی پراکنش نماتد گل‌آذین انجیر و ارتباط آن با زنبور گرده‌افشان انجیر، نشان‌دهنده توجه به روابط زیستی و ملاحظات اکولوژیک در مدیریت آفات است. هدف نهایی، حرکت به سمت تولید محصول سالم‌تر، کاهش مخاطرات زیست‌محیطی و ارتقای پایداری نظام تولید است.
تسنیم: برای کاهش فاصله میان دانش محققان و تجربه کشاورزان چه سازوکاری در نظر گرفته‌اید؟
فناوری زمانی اثربخش است که کشاورز بتواند آن را در مزرعه خود مشاهده و ارزیابی کند. به همین دلیل، کاهش فاصله میان پژوهش و تجربه بهره‌برداران یکی از اولویت‌های مرکز است. در رویکرد ما، کشاورز تنها دریافت‌کننده فناوری نیست، بلکه در فرآیند آزمون، ارزیابی، ارائه بازخورد و بومی‌سازی آن مشارکت دارد.
در سطح نهادی، شکل‌گیری نظام خدمات ترویجی دانش‌بنیان برای مدیریت تولید محصولات راهبردی را دنبال می‌کنیم. چنین نظامی می‌تواند ارتباط مستمر میان تحقیقات، ترویج و تولید را تقویت کند؛ به این معنا که یافته‌های پژوهشی به شکل منظم در اختیار بهره‌برداران قرار گیرد و مسائل و نیاز‌های واقعی مزارع نیز به پژوهشگران منتقل شود.
در سطح مزرعه، سایت‌های جامع تولیدی ـ ترویجی و پایلوت‌های تحقیقاتی ـ ترویجی اهمیت زیادی دارند. برای نمونه، ارزیابی مدیریت به‌هنگام باغات پسته در سایت‌های الگویی، امکان آموزش عملی و بررسی نتایج فناوری در شرایط واقعی را فراهم می‌کند. همچنین تولید آویشن شیرازی در شرایط دیم، به‌عنوان نمونه‌ای از معرفی محصولات سازگار با اقلیم و کم‌آب‌بر، می‌تواند زمینه آشنایی کشاورزان با گزینه‌های جایگزین را فراهم سازد.
این روش، ابهام و ریسک پذیرش فناوری را کاهش می‌دهد؛ زیرا کشاورز پیش از تصمیم‌گیری برای اجرای گسترده یک روش، نتایج آن را در محیطی نزدیک به شرایط تولید خود مشاهده می‌کند.
پروژه‌های مشارکتی، از جمله اجرای بسته دانشی مدیریت انگور یاقوتی در منطقه سیستان، بررسی روش‌های به‌زراعی کاهنده مصرف آب و ارزیابی عملکرد لاین‌های گندم متحمل به شوری در مزارع کشاورزان مرودشت و شیراز، نمونه‌هایی از این رویکرد هستند.
در کنار انتقال دانش به بهره‌برداران فعلی، توسعه سرمایه انسانی نیز اهمیت دارد. ارزیابی دوره‌های کارورزی دانشجویان کشاورزی در همین چارچوب قرار می‌گیرد تا ارتباط میان آموزش دانشگاهی، مهارت‌های عملی و نیاز‌های روز بخش کشاورزی تقویت شود.
تسنیم: توصیه شما به نسل جوان فارس برای ورود به بخش کشاورزی چیست؟ کدام حوزه‌ها ظرفیت بیشتری برای اشتغال و سرمایه‌گذاری دارند؟
کشاورزی فارس در حال گذار از شیوه‌های سنتی به سمت تولید دانش‌بنیان، داده‌محور، بهره‌ور و زنجیره‌محور است. این تحول فرصت‌هایی ایجاد کرده که در کشاورزی متعارف گذشته کمتر مورد توجه بوده‌اند. به اعتقاد من، جوانان باید کشاورزی را نه صرفاً به‌عنوان فعالیتی مبتنی بر زمین و مصرف نهاده، بلکه به‌عنوان مجموعه‌ای از فرصت‌های فناورانه، خدماتی، تولیدی و اقتصادی ببینند.
یکی از زمینه‌های مهم، طراحی و مدیریت گلخانه‌های هوشمند و محیط‌های کنترل‌شده است. این حوزه به دانش فنی، مدیریت دقیق آب و تغذیه و شناخت بازار نیاز دارد و می‌تواند زمینه تولید محصولات باکیفیت و ارزش اقتصادی بالاتر را فراهم کند.
راه‌اندازی و بهره‌برداری از سامانه‌های آبیاری هوشمند، ارائه خدمات پهپادی و سنجش از دور برای پایش مزرعه، تولید بذر و نهال گواهی‌شده، کشت و فرآوری گیاهان دارویی، فرآوری محصولات کشاورزی و ارائه خدمات تخصصی به بهره‌برداران نیز از دیگر حوزه‌های دارای ظرفیت هستند.
نکته مهم این است که مزیت رقابتی کشاورزی آینده، صرفاً به وسعت زمین یا میزان مصرف نهاده وابسته نخواهد بود؛ بلکه دانش، داده، فناوری، مدیریت اقتصادی و توانایی اتصال تولید به بازار نقش تعیین‌کننده‌ای خواهند داشت. جوانانی که در این زمینه‌ها مهارت کسب کنند، می‌توانند در بخش‌های مختلف زنجیره تولید و ارزش‌آفرینی فعالیت کنند.
پژوهش‌های مرکز درباره ارقام متحمل به تنش، مدیریت بهینه آب و تغذیه، فناوری‌های هوشمند، سنجش از دور، کاهش ضایعات و انتقال مشارکتی فناوری نیز نشان می‌دهد که حرکت به سمت کشاورزی پایدار به تخصص و نوآوری نیاز دارد.
در مجموع، آینده کشاورزی فارس را می‌توان در چهار محور افزایش بهره‌وری آب، سازگاری با تغییر اقلیم، توسعه فناوری‌های نوین و ارتقای ارزش افزوده محصولات ترسیم کرد. این مسیر با سیاست‌های کلان سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی و وزارت جهاد کشاورزی هم‌راستاست و مشارکت آگاهانه نسل جوان می‌تواند هم به ایجاد فرصت‌های شغلی و سرمایه‌گذاری کمک کند و هم پایداری تولید و منابع طبیعی استان را ارتقا دهد.
۴۲۴