به نقل از خبرنگار گروه جامعه آنا، پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در مدارس، به‌ویژه مصرف دخانیات و محصولات جدید نیکوتینی، نیازمند سازوکاری فراتر از تذکر و برخورد انضباطی است. شناسایی زودهنگام، آموزش مهارت‌های زندگی، همراهی خانواده‌ها، دسترسی به خدمات مشاوره‌ای و پیگیری وضعیت دانش‌آموزان در معرض خطر، از جمله مؤلفه‌هایی است که می‌تواند در کاهش این آسیب‌ها نقش داشته باشد. در همین راستا، وزارت آموزش‌وپرورش از برنامه‌هایی همچون نماد، یاریگران زندگی و تکاد برای آموزش، غربالگری و مداخله در آسیب‌های اجتماعی استفاده می‌کند و در نظر دارد طرح تخصصی پاد را نیز در مناطق هدف به اجرا درآورد.
سمیه سادات ابراهیمی، مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا، درباره سازوکار‌های پیشگیری از مصرف دخانیات، نحوه مواجهه با دانش‌آموزان مصرف‌کننده، پوشش خدمات مشاوره‌ای، نقش خانواده‌ها و چگونگی ارزیابی اثربخشی برنامه‌های پیشگیرانه توضیح داد.
چارچوب پایش آسیب‌های اجتماعی در مدارس دولتی و غیردولتی
ابراهیمی درباره اینکه آیا مدارس سمپاد، دولتی عادی و غیردولتی در برنامه‌های پایش و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی سازوکار مشترکی دارند یا برنامه‌های جداگانه‌ای برای آنها اجرا می‌شود، اظهار کرد: چارچوب حاکمیتی پایش و غربالگری آسیب‌های اجتماعی در بستر سامانه نماد برای مدارس دولتی، سمپاد، شاهد، نمونه‌دولتی و غیردولتی در نظر گرفته شده است. همچنین خط ملی نماد با شماره ۱۵۷۰ و چارچوب‌های مرتبط با مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان، زمینه دسترسی به خدمات حمایتی و مشاوره‌ای را فراهم می‌کنند.
وی افزود: برنامه‌های پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی در مدارس کشور از طریق مجموعه‌ای از فعالیت‌های آموزشی، ترویجی، غربالگری و مداخله‌ای دنبال می‌شود و متناسب با نیاز‌ها و شرایط مناطق، اقدامات تخصصی نیز در دستور کار قرار می‌گیرد.
اجرای طرح تخصصی پیشگیری از استعمال دخانیات در مناطق هدف
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش درباره اقدامات مشخص این وزارتخانه برای جلوگیری از گرایش دانش‌آموزان به دخانیات گفت: با توجه به تأیید و ابلاغ بسته‌های سیاستی و اجرایی پیشگیری از دخانیات در شورای عالی انقلاب فرهنگی، وزارت آموزش‌وپرورش برنامه تخصصی پیشگیری از استعمال دخانیات را با عنوان طرح پاد و با همکاری جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران تدوین کرده است.
ابراهیمی ادامه داد: این برنامه در سال تحصیلی جاری در مناطق هدف مشخص به مرحله اجرا درمی‌آید. طرح پاد در کنار برنامه‌های فراگیر وزارتخانه، از جمله کانون‌های یاریگران زندگی و برنامه نماد، بر مدارس و مناطقی تمرکز دارد که در اولویت بالاتری از نظر آسیب‌پذیری قرار گرفته‌اند.
وی با اشاره به اهمیت توجه هدفمند به مدارس در معرض خطر اظهار کرد: برنامه‌های پیشگیری باید علاوه بر پوشش عمومی مدارس، متناسب با شرایط و نیاز‌های دانش‌آموزان و بر اساس وضعیت خطرپذیری مناطق اجرا شوند تا امکان شناسایی مسائل و ارائه مداخلات مناسب فراهم شود.
فعالیت حدود ۲۰ هزار مشاور در برابر جمعیت بیش از ۱۶ میلیون نفری دانش‌آموزان
ابراهیمی درباره تعداد نیرو‌های تخصصی فعال در حوزه مشاوره و مراقبت‌های پرورشی گفت: آموزش‌وپرورش حدود ۲۰ هزار نیروی مشاور تخصصی و حدود ۴۰ تا ۴۵ هزار مربی و معاون پرورشی در اختیار دارد، در حالی که جمعیت دانش‌آموزی کشور بیش از ۱۶ میلیون نفر است.
وی با اشاره به اهمیت دسترسی دانش‌آموزان به خدمات مشاوره‌ای افزود: برای پاسخ‌گویی به نیاز‌های دانش‌آموزان، از ظرفیت نیرو‌های مشاور، مربیان و معاونان پرورشی، رابطان مشاوره در مدارس فاقد مشاور، مراکز مشاوره منطقه‌ای و خط ۱۵۷۰ استفاده می‌شود.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش ادامه داد: توسعه ظرفیت جذب نیروی مشاور از طریق آزمون‌های استخدامی و دانشگاه فرهنگیان، استفاده از معلمان علاقه‌مند در قالب طرح رابطان مشاوره و بهره‌گیری از مراکز مشاوره منطقه‌ای، از جمله راهکار‌های جبرانی برای پاسخ‌گویی به نیاز‌های موجود است.
دانش‌آموز مصرف‌کننده دخانیات چگونه شناسایی و حمایت می‌شود؟
ابراهیمی درباره نحوه برخورد با دانش‌آموزی که در مدرسه در حال استعمال دخانیات شناسایی می‌شود، اظهار کرد: رویکرد وزارت آموزش‌وپرورش در چارچوب برنامه نماد، بر شناسایی وضعیت دانش‌آموز، ارزیابی شرایط فردی و خانوادگی، ارائه حمایت‌های روانی و اجتماعی و پیگیری وضعیت او استوار است.
وی افزود: برنامه نماد مجموعه‌ای از فرایند‌های مرتبط با فعالیت‌های ارتقایی و آموزشی، غربالگری و شناسایی، تشخیص، مداخلات مختصر، خدمات درمانی، حمایت اجتماعی و ارجاع و مدیریت مورد را در بر می‌گیرد. این فرایند‌ها با هدف شناسایی نیاز‌های دانش‌آموزان و فراهم کردن زمینه مداخله متناسب با شرایط آنان دنبال می‌شود.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش تصریح کرد: در مرحله شناسایی و غربالگری، از شواهد میدانی، آزمون‌های استاندارد روان‌شناختی، آزمون‌های خطرپذیری، شواهد بالینی و چک‌لیست‌ها استفاده می‌شود تا وضعیت دانش‌آموز با دقت بیشتری بررسی شود.
ابراهیمی با تأکید بر ضرورت پرهیز از برخورد‌های تحقیرآمیز با دانش‌آموزان گفت: مواجهه با دانش‌آموزی که رفتار پرخطر از او مشاهده شده است، باید با توجه به شرایط روانی، خانوادگی و اجتماعی او انجام شود. در این مسیر، گفت‌وگوی محرمانه، ارتباط حمایتی با خانواده، ارجاع به مراکز مشاوره در صورت نیاز و تدوین برنامه مداخله متناسب با وضعیت دانش‌آموز اهمیت دارد.
وی ادامه داد: اگر دانش‌آموز رفتار پرخطر را تکرار کند، وضعیت او از طریق بخش مددکاری اجتماعی و در قالب مدیریت مورد در برنامه نماد پیگیری می‌شود و خدمات مشاوره‌ای و پیشگیرانه تا رسیدن به وضعیت عادی و بهبودی ادامه پیدا می‌کند.
مصرف دخانیات؛ مسئله‌ای فراتر از تخلف انضباطی
ابراهیمی درباره اینکه آیا مصرف دخانیات در مدارس صرفاً تخلف انضباطی محسوب می‌شود یا به‌عنوان مسئله‌ای مرتبط با سلامت و آسیب‌های اجتماعی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد، گفت: رویکرد پیشگیرانه آموزش‌وپرورش بر آموزش مهارت‌ها، شناسایی عوامل خطر و محافظت‌کننده و ارائه حمایت‌های تربیتی و روانی‌اجتماعی استوار است.
وی افزود: برنامه نماد صرفاً به شناسایی موارد محدود نمی‌شود، بلکه آموزش، غربالگری، مداخله، درمان، حمایت اجتماعی و ارجاع را نیز در بر می‌گیرد. در این چارچوب، متناسب با شرایط هر دانش‌آموز می‌توان از خدمات مشاوره فردی و خانوادگی، حمایت‌های تحصیلی، مداخلات روان‌شناختی و سایر خدمات تخصصی استفاده کرد.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش تأکید کرد: تمرکز بر پیشگیری و آموزش مهارت‌های رشدمدار، توانمندسازی معلمان و والدین، تولید محتوای آموزشی متناسب با دوره‌های تحصیلی و اجرای فعالیت‌های مکمل و ترویجی، از بخش‌های مهم برنامه‌های مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان است.
آموزش مهارت‌های زندگی در قالب برنامه تکاد
ابراهیمی با اشاره به برنامه توانمندسازی کارکنان، اولیا و دانش‌آموزان با عنوان تکاد اظهار کرد: این برنامه با محوریت درسنامه آموزش پیشگیری از اعتیاد و رفتار‌های پرخطر و ارتقای مهارت‌های زندگی و خودمراقبتی در سه دوره تحصیلی اجرا می‌شود.
وی ادامه داد: در قالب این برنامه، کارکنان مدارس، معلمان، مشاوران، والدین و دانش‌آموزان در مدارس دولتی و غیردولتی، بر اساس برش‌های استانی و نیاز‌های هر منطقه، آموزش‌های پیشگیرانه دریافت می‌کنند. هدف این آموزش‌ها، ارتقای آگاهی و توانمندی جامعه هدف، تقویت عوامل محافظت‌کننده و کاهش عوامل خطر در محیط خانه و مدرسه است.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش افزود: آموزش‌های رشدمدار بر ارتقای سلامت روان، تقویت مهارت‌های ارتباطی، افزایش تاب‌آوری، پیشگیری از رفتار‌های پرخطر، خودمراقبتی و آشنایی با شیوه‌های صحیح مواجهه با مسائل فردی و اجتماعی تمرکز دارند.
ابراهیمی با اشاره به محتوای آموزشی این برنامه گفت: مهارت‌هایی همچون خودآگاهی، مدیریت هیجان، مدیریت استرس، حل مسئله، صبر، بخشایشگری، خودمدیریتی و مهارت‌های مشارکتی در مجموعه آموزش‌های ارتقایی مورد توجه قرار گرفته‌اند. این آموزش‌ها برای دانش‌آموزان، خانواده‌ها و معلمان طراحی شده‌اند و محتوای مرتبط با آنها از طریق سامانه نماد در دسترس مخاطبان قرار می‌گیرد.
وی تصریح کرد: فرایند اجرای این آموزش‌ها با توانمندسازی معلمان آغاز می‌شود و سپس خانواده‌ها و دانش‌آموزان را در بر می‌گیرد. همچنین برای سنجش میزان یادگیری، از ابزار‌هایی مانند پیش‌آزمون و پس‌آزمون برای مهارت‌های مختلف استفاده می‌شود و اجرای برنامه‌ها در دوره‌های تحصیلی مختلف، با توجه به برش‌ها و نقشه خطرپذیری مناطق، دنبال می‌شود.
گزارش محرمانه آسیب‌های اجتماعی و دسترسی دانش‌آموزان به مشاوره
ابراهیمی درباره سازوکار گزارش محرمانه موارد مصرف دخانیات و سایر آسیب‌های اجتماعی گفت: امکان ثبت پیام و درخواست کمک مشاوره‌ای در بخش نماد سامانه‌های دانش‌آموزی فراهم شده است. همچنین دانش‌آموزان می‌توانند از طریق خط ۱۵۷۰ با خدمات مشاوره‌ای ارتباط برقرار کنند.
وی افزود: صندوق‌های مکاتبه محرمانه با مشاور و رعایت اصل رازداری در چارچوب منشور اخلاقی مشاوران مدرسه نیز از ظرفیت‌هایی است که برای تسهیل ارتباط دانش‌آموزان با مشاوران مورد توجه قرار دارد.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش با تأکید بر اهمیت فراهم کردن فضای امن برای درخواست کمک اظهار کرد: دسترسی دانش‌آموزان به مسیر‌های حمایتی و مشاوره‌ای می‌تواند در شناسایی زودهنگام مسائل و فراهم کردن زمینه مداخله مناسب مؤثر باشد.
نقش خانواده‌ها در شناسایی و پیشگیری از مصرف دخانیات
ابراهیمی با اشاره به جایگاه خانواده در پیشگیری از رفتار‌های پرخطر دانش‌آموزان گفت: آموزش والدین درباره شناخت آسیب‌های اجتماعی، آگاهی از عوامل مؤثر بر بروز رفتار‌های پرخطر و نحوه مواجهه با دانش‌آموزان نیازمند مداخله، از بخش‌های مهم برنامه‌های پیشگیرانه است.
وی افزود: خانواده‌ها باید درباره محصولات جدید نیکوتینی مانند پاد و ویپ و تفاوت ظاهری و بویایی آنها با سیگار‌های سنتی آگاهی داشته باشند. توجه به این محصولات و شناخت نشانه‌های احتمالی مصرف، می‌تواند به شناسایی زودهنگام مسئله کمک کند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش ادامه داد: بازسازی ارتباط والد و فرزند، شنیدن صحبت‌های نوجوان بدون قضاوت، آشنایی با مهارت‌های زندگی و فرزندپروری و هدایت نوجوان به مراکز مشاوره‌ای و درمانی بدون پرخاشگری، از موضوعاتی است که در آموزش‌های خانواده‌محور دنبال می‌شود.
ابراهیمی تأکید کرد: در برنامه‌های مرتبط با مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان، مداخلات مورد نیاز روانی‌اجتماعی و حمایتی با محوریت و مشارکت خانواده انجام می‌شود. همچنین ارائه خدمات راهنمایی و مشاوره به والدین و آگاه‌سازی آنان درباره پیامد‌های دریافت نکردن خدمات تخصصی در موارد ضروری، بخشی از این فرایند است.
همکاری با نهاد‌های تخصصی برای پیشگیری از اعتیاد
ابراهیمی درباره همکاری وزارت آموزش‌وپرورش با وزارت بهداشت و سایر نهاد‌های تخصصی پیشگیری از اعتیاد اظهار کرد: برنامه‌های مشترک در قالب برنامه نماد و تفاهم‌نامه با ستاد مبارزه با مواد مخدر دنبال می‌شود.
وی افزود: آموزش و توانمندسازی دانش‌آموزان، والدین و کارکنان مدارس، اجرای برنامه‌های ترویجی و فعالیت کانون‌های یاریگران زندگی، از جمله اقداماتی است که در چارچوب این همکاری‌ها و برنامه‌های مرتبط اجرا می‌شود.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش ادامه داد: این همکاری‌ها با هدف ارتقای آگاهی، تقویت مهارت‌های پیشگیرانه و توسعه خدمات حمایتی برای دانش‌آموزان و خانواده‌ها دنبال می‌شود.
پایش آسیب‌های اجتماعی چگونه انجام می‌شود؟
ابراهیمی درباره نحوه ارزیابی برنامه‌های پیشگیری و علت تداوم برخی رفتار‌های پرخطر در مدارس گفت: بر اساس اطلاعات حاصل از سامانه پایش آسیب‌های اجتماعی، وضعیت خطرپذیری مدارس کشور مشخص می‌شود و هر سال با توجه به نتایج به‌دست‌آمده و بر اساس آمایش سرزمینی، آموزش‌های مهارتی و خودمراقبتی ارائه می‌شود.
وی افزود: ارتقای دانش و مهارت‌های روانی‌اجتماعی دانش‌آموزان، افزایش توانمندی معلمان در آموزش راهکار‌های ارتقای سلامت و پیشگیری از آسیب‌های روانی‌اجتماعی و تقویت مهارت‌های والدین در تربیت فرزند سالم، از محور‌های این آموزش‌ها است.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش با اشاره به دشواری‌های پیش روی برنامه‌های پیشگیرانه اظهار کرد: دسترسی به مواد دخانی در خارج از مدرسه، عوامل محیطی، محتوای رسانه‌ای و الگوپذیری نوجوانان از برخی چهره‌های مشهور، از جمله عواملی است که می‌تواند اجرای برنامه‌های پیشگیری را با چالش مواجه کند.
وی ادامه داد: به همین دلیل، برنامه‌های پیشگیرانه باید علاوه بر محیط مدرسه، خانواده و محیط اجتماعی دانش‌آموز را نیز در نظر بگیرند و هم‌زمان بر کاهش عوامل مخاطره‌آمیز و تقویت عوامل محافظت‌کننده متمرکز باشند.
ابراهیمی با تأکید بر ضرورت استفاده از نتایج پایش برای برنامه‌ریزی آموزشی گفت: داده‌های مربوط به وضعیت خطرپذیری مدارس، مبنایی برای تعیین نیاز‌های آموزشی مناطق و ارائه آموزش‌های متناسب با شرایط آنها است.
پیشگیری مؤثر به آموزش مستمر و پیگیری موردی نیاز دارد
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش‌وپرورش در جمع‌بندی برنامه‌های این وزارتخانه گفت: راهبرد‌های مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان شامل توسعه مداخلات زودهنگام، تلفیق آموزش‌های پیشگیری با کلاس درس و محتوای برنامه درسی، افزایش پوشش فعالیت‌های پیشگیرانه و گسترش مشارکت مدارس، خانواده‌ها و محلات است.
وی افزود: در کنار آموزش‌های رشدمدار، مداخلات روانی‌اجتماعی برای کاهش عوامل خطر، برگزاری جلسات آموزشی برای خانواده‌ها، ارائه مشاوره‌های فردی و خانوادگی، حمایت تحصیلی و ارجاع به خدمات تخصصی نیز متناسب با شرایط دانش‌آموزان دنبال می‌شود.
ابراهیمی تأکید کرد: استمرار آموزش‌ها، شناسایی به‌موقع دانش‌آموزان در معرض خطر، مشارکت خانواده‌ها و پیگیری موارد در چارچوب برنامه نماد، از مؤلفه‌های مهم مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان است و برنامه‌های پیشگیرانه باید متناسب با شرایط واقعی مدارس و نیاز‌های دانش‌آموزان طراحی و اجرا شوند.
با این حال، برای ارزیابی دقیق میزان موفقیت این برنامه‌ها، انتشار آمار مشخص از تعداد دانش‌آموزان غربالگری‌شده، موارد شناسایی‌شده، مداخلات انجام‌شده، میزان تکرار رفتار‌های پرخطر و نتایج آخرین ارزیابی‌های اثربخشی ضروری است؛ داده‌هایی که می‌تواند تصویری روشن‌تر از فاصله میان اجرای برنامه‌های پیشگیری و کاهش واقعی آسیب‌های اجتماعی در مدارس ارائه دهد.