به گزارش خبرگزاری مهر به نقل از سازمان بهزیستی کشور، سالمندی صرفا یک پیشبینی برای دهههای آینده نیست بلکه روندی است که آرامآرام ساختار جمعیتی ایران را تغییر میدهد و اگر سیاستگذاریها همپای این تغییر پیش نرود، میتواند نظام سلامت، بازار کار، اقتصاد، خانواده و خدمات اجتماعی را با چالشهای جدی روبهرو کند. برآوردها نشان میدهد تا سال ۱۴۳۰ از هر چهار ایرانی یک نفر سالمند خواهد بود و این وضعیت به اعتقاد کارشناسان نیازمند برنامهریزی جدی است.
همین موضوع محور اصلی نشست تخصصی سالمندی؛ چالشها و افقهای نوظهور بود که امروز به میزبانی سازمان بهزیستی کشور و با حضور سید ضیا هاشمی معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور، برگزار شد. در این نشست بیش از آنکه از سالمندی بهعنوان یک بار مالی یاد شود بر تبدیل این پدیده به فرصت توسعه تأکید شد.
هاشمی سخنان خود را با اشاره به تجربه کشور در عبور از بحرانهای اخیر آغاز کرد و گفت: جامعه ایران در سالهای گذشته بارها نشان داده است که میتواند تهدیدها را به فرصت تبدیل کند و اکنون نیز باید با همین نگاه به مسئله سالمندی نگریست.
به گفته وی، حتی اگر سیاستهای افزایش جمعیت و حمایت از فرزندآوری به نتایج مطلوب برسد، ساختار سنی کشور بهگونهای تغییر کرده که روند سالمندی متوقف نخواهد شد. بر اساس پیشبینیها تا سال ۱۴۳۰ یکچهارم جمعیت ایران سالمند خواهند بود و نرخ باروری کشور که اکنون حدود ۱.۳ فرزند به ازای هر زن است همچنان پایینتر از نرخ جانشینی جمعیت یعنی ۲.۱ قرار دارد و این وضعیت به معنای حرکت کشور به سمت رشد منفی جمعیت است.
ضرورت بازنگری در الگوی حکمرانی
هاشمی با مرور تغییرات جمعیتی چهار دهه اخیر گفت: ایران در دهه ۶۰ یکی از جوانترین کشورهای جهان بود و حدود نیمی از جمعیت آن کمتر از ۱۷ سال سن داشت اما امروز میانگین سنی جامعه بهطور مستمر در حال افزایش است و همین تغییر، بازنگری در الگوی حکمرانی و مدیریت کشور را ضروری میکند.
وی تأکید کرد: تفاوت بحران سالمندی با بسیاری از مسائل اجتماعی دیگر در این است که زمان به نفع سیاستگذاران حرکت نمیکند. جوانان به مرور وارد بازار کار و زندگی میشوند و بخشی از مشکلات آنان با گذر زمان برطرف میشود اما سالمندی با کاهش توان جسمی و افزایش نیازهای مراقبتی همراه است و اگر از امروز برای آن برنامهریزی نشود به بحرانی فراگیر تبدیل خواهد شد.
سالمند از دریافتکننده خدمات تا سرمایه ملی
بخش مهمی از سخنان معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور به نقد نگاه سنتی به سالمندی اختصاص داشت.
هاشمی گفت: اگر نگاه کشور به سالمندان صرفاً پرداخت مستمری، خدمات رفاهی و حمایتهای معیشتی باشد نهتنها پاسخگوی آینده نخواهد بود بلکه سالمندان را به سمت وابستگی و انزوای اجتماعی سوق میدهد. نگاه حمایتی صرف، سالمند را از نقشآفرینی دور میکند در حالی که باید او را سرمایهای دانست که میتواند با تجربه، دانش و سرمایه اجتماعی خود در توسعه کشور نقشآفرین باشد.
به اعتقاد وی، در بسیاری از کشورهای توسعهیافته، سیاستهای سالمندی بر حفظ استقلال سالمندان استوار است و نظام سلامت به جای تمرکز صرف بر درمان تلاش میکند توانایی انجام فعالیتهای روزمره و عزتنفس سالمندان حفظ شود.
اقتصاد نقرهای ظرفیتی که نباید نادیده گرفته شود
هاشمی با اشاره به مفهوم اقتصاد نقرهای گفت: تغییر ساختار جمعیتی میتواند به فرصتی برای توسعه اقتصادی نیز تبدیل شود.حوزههایی مانند فناوریهای مرتبط با سالمندی، اشتغال پس از بازنشستگی، گردشگری سالمندان، خدمات نوآورانه و کارآفرینی از مهمترین ارکان اقتصاد نقرهای هستند و امروز بازنشستگی در حدود ۵۵ سالگی به معنای پایان توانمندی افراد نیست و بسیاری از سالمندان جوان میتوانند همچنان در بازار کار، آموزش، مشاوره و فعالیتهای اقتصادی نقش مؤثر داشته باشند.
وی همچنین با اشاره به امید به زندگی بیش از ۷۵ سال در ایران گفت: سالمندان میتوانند موتور محرک بسیاری از بخشهای اقتصادی باشند از گردشگری گرفته تا انتقال تجربه به نسلهای جوان.
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور همچنین بر ضرورت سیاستگذاری مبتنی بر داده تأکید کرد و افزود: تصمیمگیری درباره سالمندی باید بر اساس اطلاعات دقیق و بهروز انجام شود. سازمان بهزیستی و دبیرخانه شورای ملی سالمندان به رصدخانه سالمندی کشور تبدیل شوند تا دادههای پراکنده دستگاههای مختلف تجمیع و مبنای تصمیمگیریهای کلان قرار گیرد.
هاشمی مهمترین سیاست کشور در این حوزه را استفاده حداکثری از فرصت باقیمانده پنجره جمعیتی دانست و تأکید کرد: اقداماتی که باید برای مدیریت سالمندی انجام شود متعلق به آینده نیست بلکه باید از امروز آغاز شود.
معاون فرهنگی و اجتماعی معاون اول رئیسجمهور با تأکید بر اینکه سالمندی نباید مترادف با ناتوانی و وابستگی تلقی شود، گفت: اگر نگاه کشور از هزینهمحوری به سرمایهمحوری تغییر کند، جمعیت سالمند میتواند به یکی از مهمترین ظرفیتهای توسعه ایران در دهههای آینده تبدیل شود و این ظرفیت با برنامهریزی صحیح نه بحران بلکه فرصتی برای ساختن ایرانی قویتر خواهد بود.
آیا هنوز فرصتی برای برنامهریزی باقی مانده است؟
مجید فولادیان رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان، پاسخ این پرسش را مثبت دانست و گفت: مسئله اصلی این نیست که سالمندی در راه است بلکه این است که آیا میخواهیم مانند بسیاری از مسائل دیگر، منتظر بمانیم تا بحران از راه برسد و بعد به فکر چاره باشیم یا از امروز برای آن برنامهریزی کنیم؟
به گفته فولادیان، مأموریت دبیرخانه شورای ملی سالمندان تبدیل این چالش به فرصت است و برای رسیدن به این هدف باید به پرسشهای اساسی پاسخ داد، آیا جمعیت ۳۰ درصدی سالمندان آینده، مانعی برای توسعه خواهد بود یا میتواند موتور محرک اقتصاد ایران شود؟ دولت چه برنامهای برای این تحول جمعیتی دارد؟ فناوریهای نوین چگونه میتوانند کیفیت زندگی سالمندان را ارتقا دهند؟ و چرا هنوز حکمرانی منسجم در حوزه سالمندی در کشور شکل نگرفته است؟ پاسخ سازمان بهزیستی به این پرسشها، تغییر نگاه به سالمندی است.
حسین نحوینژاد مدیر آسایشگاه خیریه کهریزک از پنج چرخش تحولآفرین در سیاستهای سالمندی بهزیستی سخن گفت: تغییر از حمایت صرف به توانمندسازی، از هزینهمحوری به سرمایهگذاری، از نهادمحوری به جامعه و محلهمحوری، تقویت مشارکت اجتماعی سالمندان و حرکت به سمت سیاستگذاری مبتنی بر شواهد.
به گفته وی، سالمند نباید صرفاً دریافتکننده خدمات باشد بلکه باید به عنوان عضوی فعال از جامعه دیده شود و این رویکرد در اجرای طرح سلام در محلات پیگیری میشود.
در ادامه نشست، محسن کرمانی معاون نوآوری و خدمات دانشبنیان سازمان بهزیستی بر نکتهای مهم تاکید کرد و اینکه حتی روایت ما از سالمندی نیز نیازمند تغییر است.
وی با استناد به گزارشهای کمیسیون اقتصادی سازمان ملل متحد گفت: اگر همواره از سالمندی با ادبیات بحران سخن بگوییم، سیاستگذاران نیز صرفاً به دنبال کاهش خسارت خواهند بود در حالی که مفهوم اقتصاد نقرهای نشان میدهد سالمندان میتوانند در حوزههایی مانند کارآفرینی، فناوری، گردشگری، اشتغال پس از بازنشستگی و انتقال تجربه به یکی از ظرفیتهای توسعه کشور تبدیل شوند.
اجرای طرح پیوند سالمندان و کودکان توسط یکی از موسسات
در این نشست یکی از حاضران از اجرای ایجاد طرح پیوند بین نسلی میان سالمندان و کودکان توسط موسسه آنها خبر داد که به صورت پایلوت در یکی از مناطق تهران اجرا شده است.
همچنین متخصصان حاضر در نشست نسبت به وضعیت آموزش طب سالمندی هشدار دادند و اعلام کردند در حالی که جمعیت سالمندان ایران با سرعت در حال افزایش است، هنوز آموزش کافی در این حوزه به پزشکان عمومی ارائه نمیشود و خدمات تخصصی طب سالمندی نیز از پوشش مناسب بیمهای برخوردار نیست.همچنین بر احیای رشته تخصصی طب سالمندی، توسعه آموزشهای دانشگاهی و اجرای طرحهای پیوند بیننسلی میان سالمندان و کودکان تأکید شد.
ضیا هاشمی نیز در پایان نشست وعده داد که دولت موضوع توسعه طب سالمندی در دانشگاههای علوم پزشکی را با همکاری وزارت بهداشت پیگیری خواهد کرد.
آنچه از مجموعه سخنان مسئولان و کارشناسان این نشست برمیآید، این است که مسئله اصلی دیگر سالمند شدن ایران نیست چون این مسیر آغاز شده است. پرسش مهمتر این است که آیا کشور میتواند پیش از رسیدن به نقطه بحران، الگوی حکمرانی، اقتصاد، نظام سلامت و خدمات اجتماعی خود را متناسب با این تغییر بازآفرینی کند یا نه.