آفتاب، منبعی پایانناپذیر از انرژی است که هنوز سهم آن در سبد تولید برق کشور با ظرفیتهای موجود فاصله زیادی دارد. در حالی که بسیاری از کشورها سرمایهگذاری گستردهای در توسعه نیروگاههای خورشیدی انجام دادهاند، کارشناسان بر این باورند که ایران نیز با برخورداری از روزهای آفتابی فراوان، ظرفیت قابلتوجهی برای گسترش استفاده از پنلهای خورشیدی دارد.
بر اساس آمار عملکردی شرکت توزیع نیروی برق تهران بزرگ، متوسط زمان خاموشی به ازای هر مشترک تهرانی در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۲۸ دقیقه بوده؛ یعنی هر مشترک تهرانی به طور متوسط بیش از دو ساعت قطعی برق را در طول سال تجربه کرده است.
همچنین بر اساس گزارشهای صنعت برق، در تابستان ۱۴۰۳ کمبود تولید برق کشور حدود ۱۴ هزار مگاوات برآورد شده بود؛ موضوعی که یکی از دلایل اصلی اعمال خاموشیها و مدیریت مصرف عنوان میشد.
در چنین شرایطی، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، بهویژه پنلهای خورشیدی، بهعنوان یکی از راهکارهای کاهش فشار بر شبکه برق و تأمین بخشی از نیاز مصرفکنندگان بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفته است. با وجود ظرفیت بالای ایران برای بهرهگیری از انرژی خورشیدی، توسعه این فناوری همچنان با چالشهایی روبهرو است.
برای بررسی ظرفیتها، مزایا و موانع گسترش پنلهای خورشیدی، خبرنگار شهری خبرگزاری مهر با محمد صابر باغخانی پور مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری گفتگو کرد.
۱۰۱ نیروگاه خورشیدی در ساختمانهای شهرداری
صابر باغخانی پور، مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری در پاسخ به پرسش خبرنگار مهر در رابطه بات تعداد ساختمانهای مجهز به پنل خورشیدی در تهران، اظهار کرد:در ﺧﺼﻮص زﻳﺮﺳﺎﺧﺖﻫﺎی ﻣﺘﻌﻠﻖ ﺑﻪ ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﺷﻬﺮی ﻣﻲﺗﻮان ﮔﻔﺖ ﻛﻪ در ﺳﺎﺧﺘﻤﺎنﻫﺎی ﺷﻬﺮداری ﺗﻬﺮان، ﺗﺎ ﺑﻪ اﻣﺮوز در ۱۰۱ ﻧﻘﻄﻪ، ﻧﻴﺮوﮔﺎهﻫﺎی ﺧﻮرﺷﻴﺪی ﻛﻮﭼﻚﻣﻘﻴﺎس ﺑﺎ ﻇﺮﻓﻴﺖ ﺗﺠﻤﻴﻌﻲ ۲۰۷۳ ﻛﻴﻠﻮوات اﺣﺪاث ﺷﺪه و ﻫﻢاﻛﻨﻮن در ﻣﺪار ﺑﻬﺮهﺑﺮداری ﻗﺮار دارﻧﺪ.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری در ادامه، درباره برنامههای شهرداری تهران برای توسعه انرژی خورشیدی در ساختمانهای شهری نیز توضیح داد: در حال حاضر عملیات احداث نیروگاههای جدید با ظرفیت مجموع یکهزار و ۳۶۰ کیلووات در ۳۶ نقطه پایتخت در دست اقدام است که از این میزان، یکهزار و ۲۰۰ کیلووات در ۲۲ نقطه توسط یک پیمانکار واجد شرایط که پس از برگزاری مناقصه عمومی و انعقاد قرارداد انتخاب شده، احداث میشود و ۱۶۰ کیلووات نیز در ۱۴ نقطه دیگر توسط برخی مناطق ۲۲گانه شهرداری تهران نصب و احداث خواهد شد.
وی افزود: علاوه بر این پروژههای نقطهای، با نگاهی کلانتر و راهبردی، هماکنون مرحله پتانسیلسنجی و انجام مطالعات دقیق برای احداث نیروگاههای خورشیدی با ظرفیت قابل توجه ۱۰۰ مگاوات در اراضی تحت تملک شهرداری تهران در حال انجام است که میتواند تحول بزرگی در تأمین انرژی پاک پایتخت ایجاد کند.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری ادامه داد: علاوه بر این، برای نیروگاههای بهرهبرداریشده نیز رویکرد فعلی مدیریت شهری و هدف کلیدی در برنامههای جاری، تبدیل سیستمهای متصل به شبکه (On-Grid) به سیستمهای هیبرید است تا با بهرهگیری از سامانههای ذخیرهساز، پایداری انرژی و خودکفایی در برابر قطعیهای شبکه بهبود یابد.
انرژی خورشیدی؛ راهکاری برای کاهش مصرف برق و آلودگی هوا
وی در ادامه درباره تأثیر نصب پنلهای خورشیدی بر کاهش مصرف برق شهری گفت: نصب پنلهای خورشیدی بهعنوان یکی از راهکارهای مؤثر در توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، نقش قابلتوجهی در کاهش مصرف برق شهری و مدیریت بار شبکه ایفا میکند. این سامانهها با تولید برق در محل مصرف، بخشی از نیاز ساختمانها، مجموعهها و تأسیسات شهری را بهصورت مستقیم تأمین کرده و در نتیجه وابستگی به شبکه سراسری برق را کاهش میدهند.
باغخانی پور افزود: از آنجا که بیشترین میزان تابش خورشید معمولاً در ساعات اوج مصرف روزانه رخ میدهد، بهرهبرداری از پنلهای خورشیدی میتواند همزمان با افزایش تقاضای برق، بخشی از بار شبکه را پوشش داده و از فشار بر زیرساختهای تولید و توزیع بکاهد.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری ادامه داد: علاوه بر این، تولید برق در محل مصرف باعث کاهش تلفات ناشی از انتقال انرژی در خطوط برق شده و بهرهوری کلی سیستم را افزایش میدهد. از منظر اقتصادی نیز این اقدام میتواند نیاز به توسعه نیروگاههای جدید و پرهزینه را کاهش داده و در بلندمدت به صرفهجویی در مصرف سوختهای فسیلی منجر شود.
به گفته وی، جایگزینی بخشی از برق تولیدی مبتنی بر سوختهای فسیلی با انرژی خورشیدی، انتشار آلایندهها و گازهای گلخانهای را نیز کاهش داده و به بهبود کیفیت هوای شهری کمک میکند. بر این اساس، توسعه و نصب پنلهای خورشیدی اقدامی مؤثر در راستای کاهش مصرف برق شهری، ارتقای پایداری شبکه و حرکت به سوی الگوی مصرف بهینه و پایدار است.
باغخانی پور در ادامه به نقش توسعه انرژی خورشیدی در کاهش آلودگی هوا و حفظ محیط زیست اشاره کرد و گفت: گذار از سوختهای فسیلی به سمت انرژیهای تجدیدپذیر، یکی از مؤثرترین راهکارها برای مقابله با بحرانهای اقلیمی و آلودگی هوا در کلانشهرهایی مانند تهران است. به گفته وی، تولید هر کیلوواتساعت برق از طریق پنلهای خورشیدی از انتشار حدود ۰.۷۶ کیلوگرم دیاکسید کربن جلوگیری میکند و توسعه این زیرساختها میتواند نقش مهمی در بهبود کیفیت هوا و کاهش ردپای کربنی شهر داشته باشد.
هزینه نصب، مشوقهای دولتی و درآمدزایی از فروش برق
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری همچنین درباره تأثیر انرژی خورشیدی بر کاهش هزینههای برق ساختمانها اظهار کرد: میزان صرفهجویی به عواملی مانند ظرفیت سیستم، الگوی مصرف، شدت تابش خورشید، مساحت قابل استفاده برای نصب پنلها و نوع سیستم نصبشده بستگی دارد و نمیتوان رقم ثابتی برای آن اعلام کرد. با این حال، هرچه طراحی سیستم با نیاز واقعی ساختمان هماهنگتر باشد، صرفهجویی بیشتری در هزینههای برق حاصل خواهد شد.
باغخانی پور افزود: اگرچه نصب پنلهای خورشیدی نیازمند سرمایهگذاری اولیه است، اما با توجه به افزایش تعرفههای برق و طول عمر بالای تجهیزات، هزینه اولیه در مدت مناسبی جبران میشود. به عنوان نمونه، یک نیروگاه خورشیدی پنج کیلوواتی در تابستان با حدود هفت ساعت تابش روزانه، ماهانه نزدیک به هزار و ۵۰ کیلوواتساعت برق تولید میکند که علاوه بر تأمین برق مورد نیاز، امکان فروش انرژی مازاد را نیز فراهم میکند. این میزان در بهار و پاییز حدود ۷۵۰ و در زمستان حدود ۴۵۰ کیلوواتساعت است که همچنان بخش قابل توجهی از هزینههای برق را پوشش میدهد.
وی درباره هزینه نصب پنلهای خورشیدی برای ساختمانهای مسکونی و اداری اظهار کرد: هزینه اجرای این سامانهها به میزان نیاز ساختمان، نوع سیستم و ظرفیت نیروگاه بستگی دارد. به گفته وی، اگر هدف صرفاً کاهش هزینه برق باشد، سیستمهای متصل به شبکه (On-Grid) اقتصادیترین گزینه هستند، اما برای تأمین برق در زمان قطعی، استفاده از سیستمهای هیبرید به همراه باتری ضروری است.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری افزود: کیفیت تجهیزات، نوع سازه، هزینه کابلکشی و نصب نیز در قیمت نهایی تأثیرگذار است. به طور تقریبی، هزینه نصب سیستمهای متصل به شبکه به ازای هر کیلووات حدود ۸۰ میلیون تومان و سیستمهای هیبرید حدود ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان به ازای هر کیلووات برآورد میشود.
برنامههای آینده و موانع توسعه انرژی خورشیدی در تهران
وی همچنین درباره مشوقهای در نظر گرفتهشده برای شهروندان گفت: رویکرد مدیریت شهری در این حوزه، تسهیلگری و الگوسازی است و تجهیز ساختمانهای شهرداری به پنلهای خورشیدی، آموزش شهروندان و معرفی مزایای اقتصادی این فناوری در دستور کار قرار دارد.
به گفته باغخانی پور، مهمترین مشوق اقتصادی، طرح خرید تضمینی برق وزارت نیرو است که بر اساس آن، شهروندان میتوانند برق مازاد تولیدی خود را به شبکه سراسری بفروشند. نرخ خرید تضمینی برق خورشیدی در سال ۱۴۰۵، ۵۸۵۴ تومان به ازای هر کیلوواتساعت تعیین شده است. وی افزود: برای مثال، یک سامانه ۱۰ کیلوواتی میتواند سالانه حدود ۱۵ هزار کیلوواتساعت برق تولید کند و با فروش آن به شبکه، نزدیک به ۸۸ میلیون تومان درآمد سالانه برای خانوار ایجاد کند.
مدیرکل محیط زیست و توسعه پایدار شهرداری در پاسخ به پرسش خبرنگار مهر که شهرداری تهران چه اهدافی برای توسعه انرژیهای تجدیدپذیر تا چند سال آینده تعیین کرده است گفت: شهرداری تهران اجرای نیروگاههای خورشیدی در ۳۶ نقطه شهر با ظرفیت ۱۳۶۰ کیلووات را آغاز کرده و همزمان مطالعات احداث نیروگاههای خورشیدی ۱۰۰ مگاواتی در اراضی تحت تملک خود را دنبال میکند. همچنین تبدیل نیروگاههای موجود به سیستمهای هیبریدی و استفاده از ظرفیت اراضی حریم شهر برای توسعه نیروگاههای بزرگ، از مهمترین برنامههای مدیریت شهری در حوزه انرژیهای تجدیدپذیر است.
باغخانی پور در رابطه با وجود ناترازی برق در کشور، توسعه پنلهای خورشیدی در تهران چقدر میتواند به حل این مشکل کمک کندگفت: توسعه پنلهای خورشیدی با تأمین بخشی از برق در ساعات اوج مصرف، کاهش وابستگی به شبکه سراسری و کاهش تلفات انتقال انرژی، میتواند به مدیریت ناترازی برق کمک کند. به گفته مسئولان، این رویکرد در کنار بهینهسازی مصرف و ارتقای بهرهوری ساختمانها، نقش مؤثری در افزایش پایداری شبکه برق و کاهش فشار بر زیرساختهای تولید و انتقال انرژی خواهد داشت.
باغخانی پور همچنین در رابطه با پرسش چرا با وجود تابش مناسب خورشید، هنوز استفاده از پنلهای خورشیدی در ساختمانهای تهران فراگیر نشده است بیان کرد: با وجود ظرفیت بالای تابش خورشید، توسعه پنلهای خورشیدی در تهران با چالشهایی مانند هزینه اولیه بالای نصب، طولانی بودن دوره بازگشت سرمایه، پایین بودن تعرفه برق و محدود بودن مشوقهای مالی روبهرو است. همچنین کمبود فضای مناسب روی بامها، تراکم ساختمانی، پیچیدگی دریافت مجوزهای اتصال به شبکه و آگاهی محدود شهروندان از مزایای این فناوری، از دیگر عوامل کند بودن روند توسعه انرژی خورشیدی در ساختمانهای پایتخت به شمار میرود.
در مجموع، توسعه انرژی خورشیدی یکی از محورهای اصلی برنامههای شهرداری تهران برای کاهش مصرف برق، افزایش پایداری شبکه، کاهش آلودگی هوا و حرکت به سمت استفاده از انرژیهای تجدیدپذیر است. با این حال، تحقق این اهداف نیازمند توسعه زیرساختها، افزایش مشوقهای اقتصادی و مشارکت بیشتر شهروندان در استفاده از سامانههای خورشیدی خواهد بود.